Endometrioza nie jest wyłącznie zbiorem aktywnych ognisk. Przewlekłe zapalenie, włóknienie, zmiana anatomii miednicy i przebyte operacje mogą pozostawić trwałe następstwa, w tym zrosty.
Zrost jest pasmem tkanki łącznej powstającym podczas nieprawidłowego gojenia. W jego tworzeniu uczestniczą zapalenie, krzepnięcie, osłabiona fibrynoliza i włóknienie. Operacja jest ważnym czynnikiem ryzyka, ale środowisko zapalne związane z endometriozą może dodatkowo komplikować gojenie.
To rozróżnienie ma znaczenie kliniczne. Ból może wynikać z aktywnych zmian, zrostów, włóknienia, uszkodzenia lub uwrażliwienia nerwów, napięcia mięśni dna miednicy albo współistniejących zespołów bólowych. Niepłodność może być związana zarówno z aktywnością choroby, jak i zaburzeniem anatomii jajowodów i jajników.
Nie oznacza to, że każdą pacjentkę należy ponownie operować. Kolejna operacja może rozdzielić istniejące zrosty, ale sama również uruchamia proces gojenia i może prowadzić do ich ponownego powstania. Decyzja wymaga bilansu objawów, obrazu anatomicznego, planów rozrodczych, rezerwy jajnikowej i ryzyka zabiegu.
Nie istnieje tabletka, która usuwa utrwalone zrosty. Dostępne strategie dotyczą przede wszystkim właściwej kwalifikacji, delikatnej techniki operacyjnej, ograniczania urazu tkanek oraz stosowania barier przeciwzrostowych w odpowiednio dobranych sytuacjach.
Najważniejszy wniosek
Utrzymywanie się bólu po leczeniu nie musi oznaczać, że pacjentka „przesadza” ani że jedynym rozwiązaniem jest kolejna operacja. Potrzebna jest ponowna, wielokierunkowa ocena przyczyn objawów.
Źródła
Neo JWQ i wsp. Pathophysiology, prevention and treatment of postoperative peritoneal adhesions: a WSES narrative. DOI: 10.1186/s13017-026-00711-0. PMID: 42393727.
Vigano P i wsp. The role of fibrosis in endometriosis: a systematic review. DOI: 10.1093/humupd/dmae023. PMID: 39067455.
Chapron C i wsp. Changing the paradigm of endometriosis – from diagnosis to integrated long-term management. DOI: 10.1016/j.rbmo.2026.105642. PMID: 42140173.
Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej.